De Griekse suite
Julie Smit, manager en oprichtster van Hotel-Boekenlust, en Jan van Lent, fotograaf en filmmaker, wonen sinds 2003 op het Griekse eiland Lesbos. Elke week verschijnt er een column van Julie Smit en een foto van Jan van Lent.
Ganzenborden met orchideeën
Hoelang de winter dan ook duurt (de temperaturen zijn wat omhoog gegaan en de regen laat het even enkele dagen afweten), de bloemen schieten de grond uit en de velden vormen een spectaculair kleurenpalet.
Een Horzelorchidee (Ophrys candica)
Tot de groepen eerste voorjaarsbloemen behoren ook de orchideeën die nu hun bloemenpracht beginnen te tonen. Toen ik hoorde dat hier zoveel orchideeën bloeiden, dacht ik als leek meteen aan de prachtige orchideeën die je bij de bloemist kan kopen. Ik was zwaar teleurgesteld toen de eerste me werd aangewezen: hij was vele malen kleiner dan de bloemen die je in de winkel koopt.
Wil je de pracht van een wilde orchidee aanschouwen, dan moet je zo ongeveer met je neus op de grond gaan liggen. Maar, moet ik meteen toegeven, als je ze eenmaal hebt gezien en wat hebt bestudeerd, dan riskeer je verslaafd te raken aan hun diverse vormen en uitzonderlijke schoonheid.
Orchideeën zijn eigenlijk heel gekke bloemen. Hun ‘onderlippen’ kunnen op naakte mannetjes (Orchis italica), vrolijke apen (orchis simia) of frêle vlindervleugels (Orchis papilionaceae) lijken en sommige soorten zien eruit als dikke donkere hommels (Ophrys bombiliflora). Ze kunnen geweldige tekeningen op hun ‘lippen’ hebben, die doen denken aan het pointillisme of krachtige abstracte schilderijen. Sommige bloemen vormen ingewikkelde constructies en de kleuren variëren van zachte tinten wit, roze, blauw en groen tot donkerbruin of fel paars.
In tegenwoordigheid van de Grieken kun je maar beter niet hun Latijnse naam noemen, want ‘orchis’ betekent ‘testikel’ in het Grieks (de Griekse naam voor orchidee is orchidéa). Je zal toch maar leuk over de bloemen praten, terwijl een Griek je een heel verhaal over testikels hoort ophangen...
Orchis was trouwens de naam van de zoon van een sater en een nymf, die tijdens een feestje van Dionysos zo verhit raakte dat hij een priesteres van het heiligdom aanrandde. Als straf werd hij door wilde dieren uiteengereten en werd vervolgens veranderd in een plant: de orchidee.
Theophrastus (371 - 287 vChr.), de natuurwetenschapper uit Lesvos die de eerste botanicus wordt genoemd, gaf de naam ‘orchis’ aan deze bloemen, waarschijnlijk refererend aan de mythe van Orchis. De wortelknollen van de orchidee lijken op het mannelijke geslacht en het zijn ook de wortelknollen waarmee de Grieken vroeger dachten dat ze konden beïnvloeden of ze een meisje of een jongen maakten. At de man veel grote wortelknollen van een orchidee, dan werd het een jongetje, at de vrouw kleinere knollen, dan zou het een meisje worden...
Er bestaan ongeveer 68 soorten orchideeën op Lesvos, in Griekenland natuurlijk veel meer en de meeste soorten vind je op Kreta. Het is nog een hele toer om ze allemaal te vinden, want er zijn zoveel gebieden waar ze voorkomen en daar moet je natuurlijk wel net in de goeie tijd zijn. Bovendien zijn de meeste orchideeën op het eerste gezicht niet zo heel opvallend. Als je er niet heel goed naar uitkijkt, loop je ze voordat je het weet straal voorbij.
Gisteren gingen we op orchideeënjacht in Palios (Sarakina), een ruig gebied tussen Mandamados en Mytilini, waar de kalkachtige grond ideaal is voor orchideeën. Tussen de net bloeiende lavendelstruiken, stekelbosjes, oude graven en kleurige zwemvesten van de vluchtelingen stonden ze met bossen vol: de Harlekijn (Orchis morio), de Pepel of Vlinderorchidee (Orchis papilionaceae), de Provence-orchis (Orchis provincialis) en maar liefst drie soorten Tongserapias.
In Nederland zijn alle orchideeën beschermd, in Griekenland weet ik niet of er überhaupt iets beschermd wordt, maar ik moest me flink inhouden om bij deze grote getalen er niet eentje te plukken. Gelukkig maar dat de meeste Grieken nu hun eten in de supermarkt kopen en niet meer massaal alles uit het land graven om te eten. Zo kun je van de knollen van de Mannetjes orchidee (Orchis mascula) een heerlijk en geneeskrachtig drankje maken, dat vooral populair is in het Midden-Oosten en Turkije, maar ook in Griekenland wordt er nog wel eens sporadisch een drankje mee gebrouwen, meestal voor medicinale doeleinden zoals maagklachten.
In Turkije graven ze de knol na de bloei op, laten hem drogen en vermalen het tot een grof meel dat wordt vermengd met honing en kaneel. Dit spul wordt door de melk geroerd totdat de melk dikker wordt. Deze sahlep, de naam van het frisdrankje, heeft ertoe geleid dat vele orchideeën uit het land zijn verdwenen. Een bijna identieke drank, saloop, werd in de Victoriaanse tijd in Engeland genuttigd.
De weg naar Palios biedt niet alleen in Nederland beschermde plantensoorten, maar ook vogels die in Tibet en Mongolië als heilig worden beschouwd: de rode bergeend (Tadorna Ferruginea). Deze bontgekleurde, als een gans zo grote eend woont al sinds jaren bij het bord dat je tegenkomt op weg naar Palios, waarop uitgebreid informatie staat over deze bergeend. Ik blijf me verbazen over zijn honkvastheid. Iedere keer als ik daar rijd en het bord komt in zicht, dan staat de vogel er pontificaal naast of achter. Alsof hij wordt betaald door de regering om altijd rond zijn informatiebord te blijven. Uiteraard vliegt hij weg als je de auto uitstapt...
De orchideeën kunnen gelukkig niet wegvliegen, maar hebben de neiging zich te verstoppen. Wanneer je op orchideeënjacht bent, is het net als met paddestoelen zoeken: op een gegeven moment weet je waar je moet kijken en dan gaat er een wonderbaarlijke wereld van schoonheid voor je open...
