De Griekse suite
Julie Smit, manager en oprichtster van Hotel-Boekenlust, en Jan van Lent, fotograaf en filmmaker, wonen sinds 2003 op het Griekse eiland Lesbos. Elke week verschijnt er een column van Julie Smit en een foto van Jan van Lent.
Een domme man houdt zijn mond
Vroeger was een geleerde heel wat anders als nu: oude Grieken zoals Aristoteles en Theofrastos leken wel een professor Duizendpoot. Ze waren niet gespecialiseerd in één ding, maar ze onderzochten alles wat op hun pad kwam. Nu kan ik me voorstellen dat wanneer je van een eiland zoals Lesvos komt (Theofrastos werd rond 371 v.Chr. in Erèsos geboren), je heel wat tijd nodig hebt om alleen al de natuur te bestuderen.
Het beeld van Theofrastos in Erèsos
Theofrastos staat dan ook vooral bekend om zijn studies over planten: zijn bewaard gebleven boeken ‘De causis plantarum’ en ‘De historia plantarum’ zijn wereldberoemd en vormen de grondbeginselen van de botanische kennis. Maar niet al zijn werk heeft de tand des tijds doorstaan. Als we oude schrijvers mogen geloven, die wél meer van zijn werk onder ogen kregen en het bestudeerden, schreef deze Lesvoriaanse geleerde wel 200 wetenschappelijke boeken over de meest uiteenlopende onderwerpen, zoals over het menselijke lichaam dat geur en zweet produceert, over vermoeidheid en duizeligheid, en over rouw en melancholie. Hij schreef over dieren die bijten of steken of jaloers zijn, over de opvoeding van koningen, over de winden, stormen en wateren, en hij schreef over metafysica, over mineralen, waaronder halfedelgesteente en vulkanisch gesteente, en over zilver en koper. En dan hebben we nog heel veel onderwerpen niet gehad.
Geen wonder dat Theofrastos zich even voor zijn dood rond 287 v.Chr. beklaagde dat het leven te kort was om al de problemen in de wereld te doorgronden...
Nadat hij op Lesvos de grondbeginselen van de filosofie had geleerd, reisde hij naar Athene waar hij naar alle waarschijnlijkheid verder studeerde op de school van Plato en waar hij Aristoteles leerde kennen. Hij volgde, na Plato’s dood, Aristoteles die de stad verliet, en toen Theofrastos rond 345 v.Chr. terugkeerde naar Lesvos, volgde Aristoteles hem naar alle waarschijnlijkheid. Men vermoedt dat, terwijl Aristoteles de dieren op het eiland bestudeerde, Theofrastos zijn omvangrijke plantenstudie begon. Toen Aristoteles een aanstelling kreeg als leraar van de toen nog veertienjarige Alexander de Grote, volgde Theofrastos hem naar Macedonië.
Theofrastos was niet alleen een begaafd onderzoeker, maar ook een groot redenaar. Hij heette eigenlijk Tyrtamos (blijkbaar werden de Grieken toen nog niet Jorgos, Dimitris of Jannis genoemd). Maar omdat men hem zo goed vond spreken, kreeg hij geleidelijk de bijnaam Theofrastos, de goddelijke prater. Dat Theofrastos niet alleen praatte, maar ook de mensen die hij sprak zorgvuldig bestudeerde, blijkt uit een andere nalatenschap, een werk dat net als zijn studies over planten ook behouden is gebleven: ‘Karakterschetsen’.
Dit werkje is een heerlijke satire op de mens, en ook al is het duizenden jaren geleden geschreven, het is duidelijk dat de mensheid sinds de tijd van Theofrastos weinig is veranderd: de ironische man, de kontlikker, de praatzieke man, de boerenkinkel, de onderdanige man, de roekeloze man, de kletskous, de roddelaar, de onbeschofte man, de gierigaard, de bruut en de domkop… en zo heeft Theofrastos nog veel meer karakters beschreven, waarin iedereen wel iets van zichzelf kan terugvinden. Je zou het bijna psychologie van de koude grond kunnen noemen, maar dan wel van de Lesvoriaanse koude grond.
Er zijn slechts weinig mensen die tegenwoordig aan zulke vlijtige schrijvers en beroemde filosofen uit de oudheid, zoals Theofrastos en Aristoteles, kunnen tippen. Misschien dat alleen Mikis Theodorakis daarbij in de buurt komt, de grootste, nog levende Griekse muziekmaestro met zijn vele composities en protestliederen uit bange tijden (het kolonelsregime) die elke Griek nu nog steeds uit zijn hoofd kent, en zijn grote hit ‘De dans van Zorba’ uit de legendarische film ‘Zorba de Griek’ (1964) van Michalis Kakojannis.
Mikis Theodorakis is vooral dankzij zijn protestliederen geliefd bij bijna elke Griek. Maar of hij nou zo intelligent is, weet ik niet. Eind april deed hij een (voor mij) schokkende uitspraak over de crisis in Griekenland: ‘Het zijn de Amerikanen die achter deze crisis zitten. Zij worden verdacht goede vriendjes met Turkije, en met de hulp van de Europese Bank en van een land zoals dat van Merkel, zullen ze Griekenland op de knieën dwingen en zijn volk vernietigen.
Ik heb de ‘Karakterschetsen’ van Theofrastos doorgenomen, maar zou niet durven een van die foute types op Theodorakis te plakken. Theofrastos was echter ook bekend om zijn scherpe uitspraken, bijvoorbeeld toen hij een man toesprak die tijdens een diner zijn mond niet had opengedaan: ‘Als je een domme man bent, heb je je voorbeeldig gedragen, maar wanneer je een intelligente man bent, dan heb je je dom gedragen’. Het lijkt een wijze uitspraak, maar Theodorakis bewijst dat intelligente mensen domme uitspraken kunnen doen. Staat Theodorakis, ooit de stem van het volk, tegenwoordig misschien aan de kant van al die rijke belastingontduikers die Griekenland bijna de afgrond hebben ingedreven?
