De Griekse suite
Julie Smit, manager en oprichtster van Hotel-Boekenlust, en Jan van Lent, fotograaf en filmmaker, wonen sinds 2003 op het Griekse eiland Lesbos. Elke week verschijnt er een column van Julie Smit en een foto van Jan van Lent.
Liederen van Lesvos
3 April 2006
Wanneer je in de lente over het eiland dwaalt, de lieflijke glooiingen in het landschap rond Lisvori bewondert, de bontgekleurde weides onder de olijfbomen rond Tsonia, de felgroene tinten die de bergen boven Plomari kleuren, hemelsblauwe lupines, leliewitte margrietjes, knalgeel mosterdzaad, bloedrode anemonen, dan waan je je in het paradijs en in dat tijdloze landschap is het heel makkelijk je voor te stellen dat 26 eeuwen geleden hier een dichteres woonde die nooit meer zal worden vergeten.
Lentebloemen op Lesvos.
De meeste mensen hebben wel eens van Sappho van Lesvos gehoord. Veel van haar werk heeft de geschiedenis niet doorstaan. Oorlogen en vreemde heersers vernielden cultuurschatten en de woorden van Sappho, die door menige schrijver in de oudheid werd geëerd als een grote dichteres. Slechts 4 hele gedichten van Sappho zijn er bewaard gebleven en ernaast ook talrijke dichtregels die allemaal van een grote schoonheid getuigen. Nog steeds vormt het werk van deze Lesvosche dame een bron van onderzoek en keer op keer wagen vertalers het erop om haar woorden, ooit geschreven in de oude Eolische taal, te vertalen naar een moderne taal. Zo blijven Sappho's gedichten toegankelijk voor de hedendaagse lezer en zo blijven de gemoederen van geleerden bezig om uit te vissen hoe Sappho ooit geleefd moet hebben. Keer op keer vindt men op archeologische vondsten flarden tekst van Sappho. Recentelijk zelfs op een stuk papyrus dat in Egypte werd gevonden. De geleerden zijn het over een heleboel zaken uit Sappho's leven niet eens. Was ze getrouwd en had ze een dochter (Kleïs), was ze Lesbienne, sprong ze uit liefdesverdriet van een rots? Deze vragen zullen altijd een mysterie blijven. Bijna iedereen is het er wel over eens dat Sappho een soort instituut of school leidde waar meisjes poëzie, muziek en dansonderricht kregen. Afgelopen week bezochten we de Hete Bron van Lisvori en terwijl ik me in het hete water wentelde, dacht ik aan Sappho. Mistige zonnestralen die vanuit gaten in het dak het badwater beroerden gaven het 500-jarige badhuisje iets tijdloos. Zou Sappho ook in een badhuis hebben gezeten, de vogels hebben horen fluiten en genoten hebben van zo'n vredige rust? Buiten hadden jongelui hun instrumenten gepakt en begonnen erop te spelen. Er was geen Sappho om de muziek van woorden te voorzien. Toch leek de Hete Bron van Lisvori heel even een grootse concerthal. Lesvos was in Sappho's tijd een centrum van kunst en cultuur. Net als de hoofdstad van het Lydische Rijk, Sardes, waar Sappho ooit naartoe moet zijn gereisd. De opgravingen van Sardes, niet zo heel ver van het oude Smyrna (Izmir) in Turkije, laten een groot badhuis zien, versierd met prachtig bewerkte zuilen en kunstige mozaïekvloeren. Deze pracht en praal vinden we natuurlijk niet meer terug in de sjofele badhuizen in het hedendaagse Lesvos. Net als de gewoonte om regelmatig naar de baden te gaan. Maar de rust en de weldaad die door je lichaam stromen als je in dat strelende warme water ligt, geven je wel een gevoel van eeuwigheid. Die rust was ver te zoeken toen ik afgelopen week een beetje in paniek raakte toen we op weg waren naar Tsonia. Ik voelde me vreemd, deed de zonnebril op en af, maar het bleef maar een beetje donker buiten. Een heel lichte sluierbewolking was rond 13.30 uur voor de zon getrokken, dus dat kon toch moeilijk de oorzaak van de duisternis zijn. Ik dacht nog, ga ik blind worden... Toen opeens herinnerde ik me dat er een zonsverduistering was voorspeld, die vooral in Zuid-Turkije goed te zien zou zijn. We hadden deze eclips helemaal vergeten! Turkije strekte zich in de donkere verte uit en het licht op Lesvos was helemaal niet pluis. Als je niet had geweten dat er een zonsverduistering plaatsvond, zouden gedachten aan de ondergang van de wereld niet misplaatst zijn geweest. Vijf jaar na Sappho's dood, in 585 vC, toen koning Alyattes II van Lydia al jarenlang oorlog voerde tegen de Meden, vond de slag bij Halys plaats (het huidige Kizilirmak in Turkije), die abrupt werd afgebroken toen een eclips het strijdtoneel verduisterde. Men zag hierin een teken van de Goden dat ze moesten stoppen met vechten. De vrede werd getekend en de rivier Halys werd de grens tussen Medes en Lydia. Sappho, die zeker onheilstijdingen over deze oorlog moet hebben ontvangen, heeft de zonsverduistering niet meegemaakt. In haar gedichten maakt ze wel melding van dappere krijgers die komen en gingen. Niets nieuws onder de zon, ook in die tijd was er altijd wel ergens oorlog en werden soldaten naar verre landen gestuurd. Maar in tegenstelling tot de dichters en schrijvers uit die tijd, voornamelijk mannen die over Goden en hun heldendaden schreven waarin veldslagen werden opgehemeld en oorlogen verheerlijkt, meed Sappho de politiek en schreef als een van de eersten over de roerselen van de ziel. Verlangen, verdriet, liefde, jaloersheid, dat waren haar onderwerpen. 'Liederen van Lesvos' heet het boekje van Paul Claes met de nieuwste Nederlandse vertaling van Sappho's gedichten. Ze bezingen niet zozeer het eiland, maar de dichtregels brengen magische gevoelens naar boven, net zozeer als de natuur je hier kan betoveren. Ze roepen Aphrodite, godin van de liefde, aan en brengen odes aan bruiden en bruidegoms, aan geliefde leerlingen of schone jongelingen. En ook al zijn haar gedichten meestal niet compleet, Sappho's woorden hebben de eeuwige schoonheid. "Jij bent mijn mooie meisje, Uit: Liederen van Lesbos, vertaald door Paul Claes, Meulenhoff/Manteau, 2006
Je lijkt een gouden ruiker,
mijn allerliefde Kleïs,
voor jou gaf ik heel Lydië
en het lieflijke Lesbos weg..."
