Mara Meimaridi - De heksen van Smyrna

"Griekse roman over een moeder en dochter in Smyrna die rijk werden dankzij heksenmiddeltjes." 
smyrna.gif

Mara Meimaridi - De heksen van Smyrna

Griekenland in de ban van de heksen, Turkije in de ban van schrijversprocessen

Maria ontdekt het rijke verleden van haar familie. Toen haar oud-oudtante Eftalía vanuit het platteland naar Smyrna (het huidige Izmir) trok eind 19de eeuw, belandde ze daar in de armoede. Met haar dochter Katina en een nichtje dat wees was, viel het niet mee om te overleven. Daar kwam verandering in toen ze ontdekten dat Katina bepaalde krachten had waarmee ze niet alleen vooruitzag, maar met de nodige middeltjes mensen kon betoveren.
Katina was geen schoonheid, maar het lukte haar wel een hele mooie man te krijgen, en wat belangrijker was, die over een hoop geld beschikte. Zo begon Eftalía samen met haar dochter aan de beklimming van de sociale ladder in het kleurrijke Smyrna. Want het bleef niet bij deze ene man. Na zijn dood lukte het Katina een nog veel rijkere man in haar netten te strikken en zo werd ze een invloedrijke vrouw in het Leven in Smyrna, totdat de oorlog daar een einde aan maakte en de familie naar Griekenland moest vluchten.

Eftalía en Katina waren een stel felle tantes die het leven om hen heen naar hun hand probeerden te zetten. Met in hun gevolg een hele rits familieleden en vriendinnen bekokstoofden ze de ene streek na de andere. Het is niet zo dat ze de hele dag als vrouwen in een harem lui achterover leunden, want ook toen het geld er was, konden ze geen seconde stilzitten. Eftalía bekwaamde zich in het maken van schoonheidsmiddeltjes waarmee ze eigenlijk al een geheel eigen imperium had kunnen opbouwen. Toen Katina eenmaal toegang had tot de zakelijke wereld omdat haar eerste man tabak verhandelde, leerde ze er met haar vrouwelijke vernunft alles van en wist ze dankzij de Turkse taal en haar vooruitziende blikken, alle handel tot een groot succes te maken.

Op jonge leeftijd was Katina dankzij een Turkse heks Attarte erachter gekomen dat ook zij heksenkracht had. Ze had voorspellende dromen, voelde wat de mensen dachten en leerde van Attarte alle heksenhulpmiddeltjes die er zijn om mensen te betoveren. Het was vooral haar moeder Eftalía die haar in haar praktijken aanmoedigde om ze te gebruiken om rijkdom te vergaren. Zo kwam Eftalía tenslotte ook hogerop.

Rond moeder en dochter leefden tal van nichten en tantes, aangetrouwde nieuwe familie en vriendinnen met hun familie. Zoveel zelfs dat het een hinderlijk aspect van het verhaal is geworden. Er wordt wat afgeroddeld in het verhaal over al deze mensen en op menige pagina duizelt het de lezer van de namen. Bovendien moest niet alleen Katina, maar alle dochters van de familie- en vriendenkring aan de man worden gebracht, zodat de huwelijkskandidaten weer een nieuwe lijst met beschrijvingen van karakters opleveren.

Een ander obstakel voor het vlotte lezen van het verhaal vormen de kleine duikelingen in de tijd die te kust en te keur worden gemaakt door de schrijfster. Ze loopt vooruit en achterop het verhaal, zonder enige structuur, zodat het voor de lezer regelmatig puzzelen is om de draad van het verhaal weer op te pakken.

Het verhaal speelt in de overgang van de 19de eeuw naar de 20ste eeuw in Smyrna waar Grieken, Turken, Armenen, Joden en nog veel meer kleinere bevolkingsgroepen in die tijd woonden en waar langzaam de moderne tijd haar intrede deed. Electriciteit werd geïntroduceerd, de paardenkoetsjes maakten plaats voor auto's en de stad werd steeds rijker dankzij een levendige handel met onder andere West-Europa.

De sfeer die het bruisende Smyrna ooit uitademde weet de Griekse schrijfster Mara Meimaridi mooi te verbeelden. Ze schrijft over het dagelijkse leven, het leven op straat en de winkels die er waren in de verschillende wijken van Smyrna. Ook haar beeld van 'heksen' uit die tijd doet ongekunsteld aan. Geen mysterieuze samenkomsten en bezemstelen, maar vrouwen die dankzij een helderziende gave en kruidenmiddeltjes mensen 'betoveren'.
De goeie oude tijd (voor de Grieken) in Smyrna en het onderwerp van hekserij spreekt zo tot de verbeelding dat het boek een regelrechte bestseller is geworden. Zowel in Griekenland als in Turkije.

Het verhaal is zelfs zo populair dat er een boek is verschenen met de recepten voor de schoonheidsmiddeltjes van Eftalía, je de tarotkaarten kunt kopen die Katina gebruikte, je naar een heksenacademie kunt en tenslotte is er naar het boek een populaire televisieserie gemaakt.

In Griekenland, welteverstaan. In Turkije is het boek wel goed verkocht, maar na een jaar besloot de regering opeens wet nr. 301 toe te passen: belediging van de Turkse Staat. Naast de Turkse schrijvers Orhan Pamuk en Elif Shafak die een aanklacht aan hun broek kregen omdat ze de genociden tegen de Armeniërs ter sprake brachten (dankzij internationale druk is de aanklacht tegen Orhan Pamuk ingetrokken), wordt nu ook de Turkse uitgever van 'De heksen van Smyrna' aangeklaagd wegens belediging van de staat Turkije omdat de Turken in het boek als arm en vies beschreven worden.

Natuurlijk ben ik geheel voor de vrijheid van het woord en vind ik het schandalig dat in Turkije schrijvers, journalisten en uitgevers regelmatig worden vervolgd omdat ze hun eigen mening uiten. Het was mij echter wel opgevallen dat Mara Meimaridi in 'De heksen van Smyrna' de Smyrnaanse samenleving wel erg zwart-wit heeft ingevuld: de Turken worden in het verhaal alleen maar als vies en arm afgeschilderd. Het is zelden dat er een aardig woordje af kan voor de Turken (en trouwens ook niet voor de joden). Het enige Turkse persoon van betekenis in het boek is Attarte, de oude heks. Wanneer je andere boeken leest over deze tijd in het oude Ottomaanse Rijk - zoals Louis de Bernières (Vogels zonder vleugels), Orhan Pamuk die herinneringen ophaalt over de oude stad (Istanbul), Antonia Arslan (Het huis met de leeuweriken) - dan komt er een veel levendiger multi-culturele samenleving naar voren. Of zou juist Smyrna zo racistisch zijn geweest?

Naast het verhaal dat niet zo lekker wegleest en de zwart-wit visie op een culturele samenleving is er ook nog de Nederlandse vertaling. Ik vind de dialogen voor een verhaal dat in het vroeg 20ste eeuwse Smyrna speelt, veel te populair. Bovendien staat het boek vol kromme zinnen en wat mij het meest stoorde was het taalgebruik. 'Snikkel', 'rampetampen' en 'facie', om maar eens wat woorden te noemen. Het kan best zijn dat Mara Meimaridi met een achterbuurttaal de afkomst van de beide hoofdkarakters Eftalía en Katina wilde accentueren, maar om dan in de vertaling zulke woorden te gebruiken vind ik geheel misplaatst voor het verhaal. Zou iemand het ooit in zijn hoofd halen om in een vertaling van een verhaal van Charles Dickens deze woorden te gebruiken?

Al met al is het een geruchtmakend boek dat voor liefhebbers van echte literatuur of mensen die graag verhalen in een historische context willen lezen een behoorlijke tegenvaller is. Een populair boek over interessante onderwerpen, meer kan ik er niet van maken...

MARA MEIMARIDI - DE HEKSEN VAN SMYRNA (I máyisses tis Smyrnis, vert. Hero Hokwerda) Wereldbibliotheek, 2006

Leeslinks
Boeken die spelen rond dezelfde tijd in het Ottomaanse Rijk:
Louis de Bernières - Vogels zonder vleugels
Panis Karnezis - De doolhof
Jeffrey Eugenides - Middlesex
Artonia Arslan - Het huis met de leeuweriken
Over het oude leven in Istanbul:
Orhan Pamuk - Istanbul
Een fascinerend boek over tovenaars in Engeland:
Susanna Clarke - Jonathan Strange & Mr. Norrell

« Terug

bol

Bestel
Mara Meimaridi - De heksen van Smyrna
via de internet boekhandel bol

De heksen van Smyrna
De heksen van Smyrna
M. Meimaridi